Dlaczego warto jechać do Togo? Togo ma około stu piętnastu kilometrów szerokości i pięćset siedemdziesiąt kilometrów długości [DO WERYFIKACJI] — to jeden z najwęższych krajów świata. W tym pasie mieszczą się cztery zupełnie różne krajobrazy: ocean, laguny, górski las chmurowy i sahelijska sawanna. Przejechanie kraju z południa na północ zajmuje jeden dzień. To znaczy, że w tygodniowym wyjeździe da się zrobić rzeczy, które gdzie indziej wymagałyby dwóch tygodni i lotów wewnętrznych. Rano targ w Lomé, po południu przeprawa pirogą przez Jezioro Togo, nazajutrz trekking w lesie chmurowym pod Mont Agou. A najciekawsze w Togo nie jest to, co się widzi, a to, w co się wchodzi. Vodun — u nas znane jako voodoo — jest tu oficjalnie uznaną religią, praktykowaną obok chrześcijaństwa i islamu przez znaczną część społeczeństwa [DO WERYFIKACJI]. Nie jest to folklor odgrywany dla przyjezdnych ani „czarna magia” z filmów. To działający system wierzeń, ze świętymi gajami, kapłanami i ołtarzami rodowymi, a targ Akodessewa w Lomé jest największym na świecie targiem zaopatrzenia dla jego wyznawców [DO WERYFIKACJI]. Na północy, w Koutammakou, stoją gliniane zamki Tata Tamberma wpisane na listę UNESCO — dwupiętrowe warownie ze stożkowymi wieżami krytymi strzechą, w których do dziś mieszkają rodziny ludu Batammariba i w których da się przenocować. Trzeba jednak powiedzieć wprost, dla kogo ten kierunek nie jest. Ruchu turystycznego prawie nie ma, infrastruktura jest podstawowa, angielski praktycznie nie działa, a wszystko załatwia się po francusku i za gotówkę. W zamian dostaje się kraj, którego nikt nie przygotował na przyjazd turysty — i to jest tu jednocześnie największa trudność i największa nagroda. Osoby w wieku 18–25 lat znajdą tu budżet dzienny od stu złotych, mototaksówki zémidjan i wybrzeże bez tłumów. Trzydziestolatkowie — voodoo opisane rzetelnie, zamki z gliny i podróżowanie bez pośpiechu przez cztery krajobrazy. Szukający wyższej półki — prywatnego przewodnika w Koutammakou i samochód z kierowcą na całą trasę.

Togo w skrócie (TL;DR)

• Kiedy jechać — od listopada do lutego, w głównej porze suchej. Drogi na północ do Koutammakou są wtedy przejezdne, a wilgotność znośna. Maj i czerwiec to ulewy na południu.
• Wiza — wymagana, ale są dwie drogi: e-wiza składana przed wylotem na rządowym portalu voyage.gouv.tg albo wiza po przylocie na lotnisku w Lomé. Koszt 25 000–35 000 XOF, czyli około 160–230 PLN, w zależności od długości pobytu [DO WERYFIKACJI].
• Szczepienie na żółtą gorączkę jest obowiązkowe, a książeczka sprawdzana na lotnisku w Lomé.
• Malaria występuje w całym kraju przez cały rok — leki przeciwmalaryczne i repelent z DEET to warunek spokojnego wyjazdu, nie nadgorliwość.
• Waluta — frank CFA Afryki Zachodniej (XOF), sztywno powiązany z euro kursem 1 EUR = 655,957 XOF [DO WERYFIKACJI]. Gotówka w euro wymieniana bez prowizji, karta w sklepach to rzadkość.
• Główny magnes — największy na świecie targ zaopatrzenia wyznawców voodoo w Lomé, gliniane zamki Tata Tamberma z listy UNESCO na północy i górska dżungla wokół Kpalimé.

Co zobaczyć w Togo?

Kraj czyta się jak jedna trasa z południa na północ, w pięciu odcinkach.

Lomé i wybrzeże. Stolica leży nad Atlantykiem i ma dwa targi warte przyjazdu. Akodessewa to targ fetyszów voodoo, na którym kapłani i wyznawcy kupują zioła, amulety gris-gris, czaszki zwierząt i rekwizyty do rytuałów. Grand Marché to targ tkanin i rzemiosła, historyczna siedziba handlarek zwanych Nana Benz. Do tego neogotycka Katedra Najświętszego Serca i plaże Coco Beach, gdzie wieczorem otwierają się plenerowe knajpki maquis.

Jezioro Togo i Togoville. Słona laguna, przez którą przeprawia się drewnianą pirogą, i miasteczko, które dało nazwę całemu państwu — w języku ewe „to-go" oznacza mniej więcej „po drugiej stronie wody" [DO WERYFIKACJI]. Togoville jest duchowym centrum rytuałów voodoo, ma tradycyjne świątynie i katedrę Notre-Dame z 1910 roku, a w 1884 roku podpisano tu traktat protektoratu z Niemcami.

Nieco dalej na wschód leżą Agbodrafo i Aného — miasteczka nad lagunami z architekturą kolonialną, na dawnym Wybrzeżu Niewolniczym. W Agbodrafo stoi Dom Niewolników, budynek, w którym przetrzymywano ludzi przed wywózką za ocean. To nie jest atrakcja turystyczna, a miejsce pamięci, i tak należy je odwiedzać.

Kpalimé i góry. Zupełnie inne Togo: górskie miasteczko otoczone lasem deszczowym i plantacjami kawy i kakao. Stąd wchodzi się na Mont Agou, najwyższy szczyt kraju (986 m n.p.m.) [DO WERYFIKACJI], z którego przy dobrej widoczności widać taflę zbiornika Volta w Ghanie. W okolicy spadają wodospady Womé i Kpimé, wpadające do naturalnych basenów skalnych, w których się kąpie. Kpalimé jest też znane z tysięcy dzikich motyli i z centrum rzemiosła.

Koutammakou i północ. Krajobraz kulturowy z listy UNESCO, w którym stoją zamki Tata Tamberma — gliniane warownie ludu Batammariba, dwupiętrowe, ze stożkowymi wieżami krytymi strzechą, które pełnią rolę spichlerzy. Zaprojektowano je obronnie: wejście znajduje się wyłącznie od strony zachodniej [DO WERYFIKACJI]. Bazą wypadową jest Kara, centrum kultury ludu Kabyé, gdzie w lipcu odbywają się turnieje zapaśnicze Evala.

Dapaong i jaskinie Nok. Na samej północy, w półpustynnym pasie sahelijskim, w pionowych ścianach klifów z piaskowca wbudowano ponad sto trzydzieści glinianych spichlerzy [DO WERYFIKACJI], do których wchodziło się po drabinach sznurowych. Były to średniowieczne osady i schrony przed łowcami niewolników. W drodze na północ warto zajrzeć do Parku Narodowego Fazao-Malfakassa, największego obszaru chronionego w kraju.

Rada od nas: na targ Akodessewa nie wchodźcie sami i nie fotografujcie niczego bez pytania. Rozmowa z kapłanem, który wytłumaczy, do czego służą poszczególne rzeczy na stołach, zamienia to miejsce z gabinetu ciekawości w coś, co się rozumie.

Sugerowane trasy po Togo

Siedem dni — południe. Lomé z targami Akodessewa i Grand Marché → Jezioro Togo i Togoville → Agbodrafo → Kpalimé z Mont Agou i wodospadem Womé → powrót do Lomé. Trasa bez długich przejazdów, dobra na pierwszy raz.

Czternaście dni — cały kraj. Lomé → Togoville → Agbodrafo i Aného → Kpalimé → Atakpamé → Sokodé → Kara → Koutammakou z zamkami Tata Tamberma → jaskinie Nok pod Dapaong → Park Narodowy Fazao-Malfakassa → Lomé.

Ta druga trasa ma jedną zaletę, której nie mają porównywalne wyjazdy w tym regionie: jest liniowa. Kraj jest wąski, więc jedzie się w górę i wraca w dół, bez nadkładania drogi.

Trudności są jednak realne i warto je znać przed rezerwacją.

Po kraju jeździ się zbiorowymi minibusami taxi-brousse, które nie mają rozkładu i odjeżdżają po zapełnieniu, a na północy drogi są szutrowe i w porze deszczowej rozmyte.

Wizyta w Koutammakou i nocleg u rodziny Batammariba wymagają umówienia się przez miejscowego przewodnika — nie da się tam po prostu przyjechać. Wejście do świętych gajów i na ceremonie voodoo jest możliwe tylko za zgodą kapłana i tylko z kimś, kto tę zgodę potrafi uzyskać.

A w górach wokół Koutammakou i w jaskiniach Nok znika zasięg telefonu.

Właśnie na takiej trasie wyjazd z ST.pl zdejmuje z podróżnego najwięcej. Przeloty, transfery i przejazdy między regionami są spięte w jedną rezerwację, terminy ustawione pod porę suchą, a koordynator, który jeździ tą trasą, ma kontakt do przewodników w Koutammakou i do osób, które potrafią umówić wizytę u kapłana — czyli do rzeczy, których nie da się zarezerwować z Polski przez internet.

Ciekawostki o Togo

• Voodoo nie jest tu magią, a religią. Vodun jest w Togo oficjalnie uznanym wyznaniem, praktykowanym obok chrześcijaństwa i islamu przez znaczną część społeczeństwa [DO WERYFIKACJI]. Ta jedna informacja zmienia sposób, w jaki się tu podróżuje.
• Nana Benz i mercedesy. Handlarki z targu Grand Marché w Lomé zbudowały w latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych potęgę handlową na imporcie holenderskich tkanin wax, stały się najbogatszymi kobietami w kraju i jeździły wyłącznie mercedesami — stąd przydomek [DO WERYFIKACJI].
• Nazwa kraju pochodzi od jednej wioski. Togoville, miasteczko nad laguną, dało nazwę całemu państwu.
• Zémidjan znaczy „zanieś mnie tam szybko". Tak nazywają się mototaksówki, podstawowy transport w miastach [DO WERYFIKACJI]. Cenę ustala się przed ruszeniem, nie po dojechaniu.
• Zamki Tata Tamberma mają wejście tylko z zachodu, a ich stożkowe wieże służą jednocześnie jako spichlerze i stanowiska obronne [DO WERYFIKACJI].
• Togo było niemiecką kolonią. Do końca pierwszej wojny światowej istniał tu protektorat Togoland, po czym terytorium podzielono — Francja przejęła część wschodnią, czyli dzisiejsze Togo, a zachodnia weszła później w skład Ghany.
• Na fladze jest biała gwiazda w czerwonym kwadracie, obok panafrykańskich pasów w zieleni, żółci i czerwieni.

Kuchnia Togo, co warto zjeść?

Oparta na tradycjach ludów Ewe i Kabyé, sycąca i pikantna, ale bez ostrości Afryki Zachodniej znanej z sosów paprykowych. Podstawą są mąka kukurydziana, yam, maniok, plantany, olej palmowy, orzechy ziemne, świeże ryby z Atlantyku i lagun, koźlina oraz sosy z liści.

Sos z liści jest tu ważniejszy niż mięso i to zaskakuje najbardziej.

Z jedzenia ulicznego obowiązkowe są cztery rzeczy: ayimolou — ryż gotowany razem z czarną fasolą i liśćmi sorgo, które nadają mu czerwony kolor, podawany ze smażoną rybą, jajkiem i ostrą czarną pastą shito; gaou — chrupiące placuszki ze zmielonej czarnej fasoli z czosnkiem, smażone w głębokim oleju, z ostrą pastą paprykową; brochettes de chèvre — szaszłyki z koźliny opiekane nad węglem, z cebulą i musztardą; klako — chrupiące pączki z dojrzałych bananów warzywnych i mąki z manioku, smażone na złoto.

Do tego djenkoumé, czerwony placek kukurydziany gotowany z koncentratem pomidorowym, olejem palmowym, czosnkiem i imbirem, oraz smażony yam z sosem pomidorowo-paprykowym.

Z potraw, na które warto zarezerwować dłuższy obiad: fufu — narodowa świętość, gorący yam albo maniok ubity w drewnianym moździerzu na gładką, elastyczną masę, podany w misie z gęstym sosem orzechowym, sosem z orzechów palmy albo zupą z koźliny, jedzony prawą ręką; pâte de maïs z sosem adémè — kula z mąki kukurydzianej z lepkim, zielonym sosem z liści juty, wędzoną rybą i krewetkami; ablo — małe, puszyste, lekko sfermentowane placuszki ryżowo-kukurydziane gotowane na parze, ze smażoną rybą i salsą z pomidorów i chili; koklo memé — kurczak marynowany w imbirze, czosnku, chili i cytrynie, pieczony na ruszcie, ze smażonymi plantanami; akume z sosem gboma — kula z mąki kukurydzianej z gulaszem z liści psianki, wędzoną rybą i wołowiną.

Na słodko: akpan, kwaskowaty deser ze sfermentowanej skrobi kukurydzianej ze słodzonym mlekiem skondensowanym i lodem. Orzeźwia lepiej niż wszystko inne w tym spisie.

Do picia: sodabi — narodowy destylat z fermentowanego soku palmy olejowej o mocy 40–50 procent [DO WERYFIKACJI], często macerowany z ziołami; tchoukoutou — mętne, niepasteryzowane piwo z sorgo podawane na północy w wysuszonych tykwach; lagery z browaru w Lomé (Awooyo, Castel); bissap z hibiskusa i miętą oraz bardzo ostry mrożony sok imbirowy z cytryną.

Rada od nas: tchoukoutou pijcie na północy, w miejscu, w którym pije je cała wioska. To piwo niepasteryzowane, więc świeżość ma tu znaczenie większe niż smak.

Jaki jest klimat w Togo i kiedy jechać?

Najlepszy termin to listopad–luty, główna pora sucha. Kraj ma jednak dwa różne klimaty — tropikalny wilgotny na południu i sahelijski na północy — i różnią się na tyle, że jedna uśredniona tabela wprowadzałaby w błąd.

A tak wyglądają terminy z perspektywy planowania wyjazdu.

Plan potrafi wywrócić jedna rzecz: stan dróg na północ. Przejazd do Koutammakou i Dapaong prowadzi drogami szutrowymi, które w porze deszczowej potrafią wydłużyć każdy odcinek o połowę albo przestać być przejezdne — a to dokładnie ta część kraju, dla której warto tu przyjechać.

Jeśli zależy Wam na wydarzeniach, w kalendarzu są cztery mocne pozycje.

Evala w regionie Kara (lipiec) to kilkudniowe turnieje zapaśnicze młodych mężczyzn z ludu Kabyé — rytuał inicjacyjny, nie widowisko sportowe. Epé-Ekpé, czyli Święto Świętego Kamienia, odbywa się we wrześniu w Glidji pod Aného, gdzie kapłani wyjmują ze świętego lasu kamień, którego kolor ma przepowiadać, jaki będzie nadchodzący rok.

Fête du Vaudou w Togoville (grudzień/styczeń) to procesje, bębny i maski, a Festival International de Théâtre du Togo w Kpalimé pokazuje teatr uliczny, taniec i rzemiosło.

Zdaniem eksperta

„Cenę przejazdu mototaksówką zémidjan ustalajcie przed wsiadaniem, nie po dojechaniu — to jedyny moment, w którym macie w tej rozmowie coś do powiedzenia, a różnica bywa kilkukrotna." — [IMIĘ NAZWISKO EKSPERTA], [STANOWISKO] ST.pl — [LINK LINKEDIN]

Historia Togo

Od XV do XIX wieku na te tereny napływały ludy Ewe, Mina i Kabyé — i to ich potomkowie tworzą dziś kulturową mapę kraju, którą podróżny widzi w świątyniach, zamkach z gliny i tkaninach. W tym samym okresie pas nadmorski wszedł w obręb europejskiego Wybrzeża Niewolniczego, a jaskinie Nok na północy służyły jako schronienie przed łowcami niewolników. Dom Niewolników w Agbodrafo jest tego okresu bezpośrednim śladem.

W 1884 roku, w Togoville nad laguną, podpisano traktat, na mocy którego Niemcy utworzyli protektorat Togoland. Stolicą stało się ostatecznie Lomé [DO WERYFIKACJI].

Po pierwszej wojnie światowej terytorium podzielono. Francja przejęła mandat nad częścią wschodnią — to dzisiejsze Togo — a część zachodnia weszła później w skład Ghany. Stąd francuski jako język oficjalny i granica, która przecina obszar zamieszkany przez jeden lud.

Niepodległość przyszła w 1960 roku, a pierwszym prezydentem został Sylvanus Olympio. Potem nastąpiła długoletnia dyktatura Gnassingbé Eyadémy, od 1967 do 2005 roku. XXI wiek to stabilizacja polityczna i rozwój turystyki przyrodniczej — właśnie w rejonach Kpalimé i Koutammakou, czyli tam, gdzie dziś jedzie się na trekking i do glinianych zamków.

Kultura i obyczaje w Togo

Sześć rzeczy, które warto wiedzieć przed wylotem — a pierwsza jest przy tym kierunku ważniejsza niż wszystkie pozostałe razem.

Święte gaje i ołtarze voodoo są miejscami kultu. Nie dotykaj fetyszów bez wyraźnego pozwolenia kapłana i nie wchodź do świętych lasów bez miejscowego przewodnika. To nie jest sceneria do zdjęć, a czynne miejsce religijne — i dokładnie tak samo należy je traktować jak kościół albo meczet.

Powitanie jest obowiązkowym wstępem do rozmowy. „Bonjour" albo, po ewe, „N'di". Wejście od pytania o cenę czyta się tu jako brak wychowania.

Prawa ręka. Przedmioty, pieniądze i jedzenie ze wspólnej misy podaje się i bierze wyłącznie prawą dłonią.

Nie fotografuj wojska, policji, budynków rządowych ani lotniska w Lomé. Zakaz jest kategoryczny i to jedyna pozycja na tej liście, która kończy się poważnymi kłopotami, a nie nietaktem.

Ubiór. Strój kąpielowy jest w porządku na plażach Coco Beach. W tradycyjnych wioskach na północy i w świątyniach obowiązuje ubranie zakrywające ramiona i kolana.

Zdjęcia ludzi — zawsze za zgodą. Na targu Akodessewa dotyczy to również przedmiotów na stołach.

Wieczory należą do Lomé. W dzielnicach Gbégamey i Nyékonakpoè oraz na Coco Beach działają plenerowe knajpki maquis, grają afrobeat, highlife i muzyka afro-fusion, a z grilla schodzą świeże ryby. To nie jest życie nocne na skalę Abidżanu czy Kampali — i właśnie dlatego jest przyjemne.

Jakim językiem mówi się w Togo?

Językiem oficjalnym jest francuski, używany w szkołach, urzędach i miastach. Znajomość angielskiego jest niska, choć rośnie przy granicy z Ghaną — bez podstaw francuskiego albo tłumacza w telefonie porozumiewanie się poza hotelem będzie trudne.

Językami rdzennymi są ewe (dominujące na południu) i kabyé (na północy). Kilka zwrotów w ewe robi tu lepsze wrażenie niż poprawna francuszczyzna.

Wiza do Togo i formalności wjazdu

Tak, Polacy potrzebują wizy — ale są dwie drogi i to jest przy tym kierunku dobra wiadomość.

Pierwsza to e-wiza, składana przed wylotem na oficjalnym portalu rządowym voyage.gouv.tg. Druga to wiza uzyskiwana po przylocie, bezpośrednio na lotnisku w Lomé, na krótki pobyt [DO WERYFIKACJI]. To rzadkość przy kierunkach afrykańskich, gdzie zwykle brak promesy przed wylotem oznacza koniec podróży na lotnisku.

Koszt to 25 000–35 000 XOF, czyli około 160–230 PLN, w zależności od długości pobytu — od siedmiu do piętnastu dni [DO WERYFIKACJI].

Poza tym potrzebujecie: paszportu ważnego minimum 6 miesięcy od daty wjazdu [DO WERYFIKACJI] oraz międzynarodowej książeczki szczepień z wpisem o żółtej gorączce.

Nawet jeśli wybieracie wizę po przylocie, wydrukujcie potwierdzenie noclegu i bilet powrotny. Kolejka do kontroli to nie miejsce na szukanie maila w telefonie.

Zdrowie i szczepienia przed wyjazdem do Togo

Szczepienie na żółtą gorączkę jest bezwzględnie obowiązkowe, a międzynarodowa książeczka szczepień jest na lotnisku w Lomé sprawdzana drobiazgowo. To warunek wjazdu, nie zalecenie — a wizyta w punkcie szczepień musi się odbyć kilka tygodni przed wylotem.

Zalecane dodatkowo: WZW A, WZW B, tężec, dur brzuszny, wścieklizna i meningokoki [DO WERYFIKACJI].

Malaria występuje w całym kraju przez cały rok, a ryzyko jest wysokie. Profilaktyka przeciwmalaryczna (wskazywany jest Malarone) [DO WERYFIKACJI] oraz repelent z DEET w stężeniu 30–50 procent są tu zalecane bezwzględnie. Konsultacja z lekarzem medycyny podróży to pierwszy punkt przygotowań, nie ostatni.

Nie pij wody z kranu. Wyłącznie woda filtrowana albo butelkowana fabrycznie — na miejscu popularna jest marka Voltic.

Prywatne kliniki w Lomé stoją na dobrym poziomie, ale są drogie. Polisa musi mieć wysoką sumę gwarancyjną, minimum 200 000 PLN, oraz opcję ewakuacji medycznej [DO WERYFIKACJI]. Sprawdźcie osobno, czy obejmuje trekking górski, jeśli w planie jest Mont Agou, oraz kąpiel w naturalnych basenach pod wodospadami.

Internet i karta SIM w Togo

Roaming na zasadach unijnych tutaj nie obowiązuje — Togo leży poza Unią, więc bez wykupionego pakietu stawki za dane potrafią zaskoczyć. Najprościej kupić lokalną kartę SIM albo aktywować eSIM przed wylotem.

Karta z pakietem 10–20 GB kosztuje około 5000–10 000 XOF, czyli 32–65 PLN [DO WERYFIKACJI]. Liderem zasięgu w terenie jest Togocom, alternatywą Moov Africa Togo.

Zasięg 4G w Lomé, Kpalimé, Sokodé i Karze jest dobry. Znika w dwóch miejscach, do których właśnie jedziecie: w górach wokół Koutammakou i w jaskiniach Nok. Mapy na te odcinki miejcie pobrane offline, a spotkanie z przewodnikiem umówione wcześniej i na konkretną godzinę.

Czy Togo jest bezpieczne?

Tak — Togo uchodzi za stosunkowo stabilny i bezpieczny kraj Afryki Zachodniej [DO WERYFIKACJI], a trasa turystyczna z południa na północ nie wymaga niczego poza standardową czujnością.

Trzy rzeczy, na które realnie trzeba uważać:

Kieszonkowcy na targach. Grand Marché i okolice Akodessewy to miejsca, w których plecak nosi się z przodu. Zasada jak na każdym dużym targu na świecie.

Plaże w Lomé po zmroku. Samotnych spacerów po plaży wieczorem lepiej unikać. Knajpki na Coco Beach są w porządku, sama plaża w ciemności już nie.

Zdjęcia. Budynki rządowe, obiekty wojskowe, policja i lotnisko w Lomé — telefon w kieszeni. To jedyna pozycja na liście, która kończy się zatrzymaniem, a nie stratą portfela.

Do tego jedna rzecz, która nie jest kwestią bezpieczeństwa, a rozsądku: mototaksówki zémidjan są podstawowym transportem, ale jeździ się nimi bez pasów i często bez kasku. Poproście o kask, a jeśli go nie ma — na dłuższym odcinku wybierzcie samochód.

Przed wyjazdem sprawdźcie aktualne komunikaty polskiego MSZ [DO WERYFIKACJI]. Sytuacja w Afryce Zachodniej potrafi się zmieniać szybciej niż treść jakiegokolwiek przewodnika.

Waluta i płatności w Togo

Waluta to frank CFA Afryki Zachodniej (XOF), powiązany z euro sztywnym kursem 1 EUR = 655,957 XOF [DO WERYFIKACJI]. W praktyce 1000 XOF to około 6,48 PLN [DO WERYFIKACJI]. Ta sama waluta i ten sam kurs obowiązują w kilku krajach regionu, więc jeśli łączycie Togo z sąsiadami, pieniędzy nie trzeba wymieniać po drodze.

Króluje gotówka w euro. Banknoty euro wymienia się bez prowizji, po kursie sztywnym, w bankach i kantorach w Lomé — to najprostszy i najtańszy sposób zdobycia franków.

Karty wielowalutowe oraz zwykłe Visa i Mastercard działają w bankomatach największych banków (Ecobank, ORABANK, UTB) w miastach [DO WERYFIKACJI]. Ale płatność kartą w sklepie jest w Togo rzadkością, a nie normą — i to jest ważniejsze niż to, że bankomaty działają.

Praktyczny wniosek: przywieźcie fizyczne euro, wymieńcie część w banku w Lomé i na całą trasę na północ jedźcie z gotówką w frankach. Do Koutammakou, Dapaong i mniejszych miejscowości nie zakładajcie żadnej innej formy płatności.

Ile kosztuje wyjazd do Togo?

Kwoty nie zawierają przelotu [DO WERYFIKACJI].

Ten budżet potrafi wywrócić jedna pozycja: samochód z kierowcą na trasę na północ. To nie jest luksus, a warunek dotarcia do Koutammakou i jaskiń Nok w rozsądnym czasie, a jego cena zależy od tego, ile osób dzieli auto i pozostaje bez publikowanego cennika [DO WERYFIKACJI]. Druga pozycja to przewodnicy — w Koutammakou, na targu Akodessewa i w lasach pod Kpalimé — bez których część tej trasy po prostu nie ma sensu.

Zakupy i pamiątki z Togo

Tkanina wax kupowana na Grand Marché w Lomé, u następczyń handlarek Nana Benz. Kupuje się ją na metry. Kawa i kakao z plantacji pod Kpalimé — palone ziarno i mielone kakao, prosto z regionu. Sodabi macerowane z ziołami w tradycyjnej butelce. Rzeźby i figurki drewniane z centrum rzemiosła w Kpalimé — nowe, wykonane na sprzedaż. Kosze plecione i ceramika ludu Kabyé. Obrazy batikowe. Czarne mydło (savon noir) i masło shea — jedna z najlepszych i najtańszych rzeczy do przywiezienia stąd.

I rzecz, która przy tym kierunku wymaga podkreślenia mocniej niż gdziekolwiek indziej. Nie wywozi się autentycznych zabytkowych fetyszów ani przedmiotów etnograficznych bez certyfikatu wywozowego z Ministerstwa Kultury [DO WERYFIKACJI]. Nie wywozi się też czaszek zwierząt z targowisk bez dokumentów CITES ani muszli i koralowców z rezerwatów.

Przy targu, na którym leżą czaszki i rekwizyty obrzędowe, to nie jest teoretyczne ostrzeżenie. Jeśli kupujecie coś na Akodessewie, pytajcie wprost, czy przedmiot jest nowy i wykonany na sprzedaż — i nie kupujcie niczego pochodzenia zwierzęcego.

Jak dojechać do Togo i jak się po nim poruszać?

Bezpośrednich lotów z Polski nie ma. Do Lomé (lotnisko Gnassingbé Eyadéma, kod LFW) leci się z przesiadką: Air France przez Paryż, Brussels Airlines przez Brukselę, Royal Air Maroc przez Casablankę albo Ethiopian Airlines przez Addis Abebę [DO WERYFIKACJI].

W miastach podstawą są mototaksówki zémidjan, potocznie „zemy". Cenę ustala się przed wsiadaniem — to jedyny moment, w którym da się o niej rozmawiać.

Między miastami jeżdżą zbiorowe minibusy taxi-brousse. Są tanie i dojeżdżają praktycznie wszędzie, ale nie mają rozkładu: odjeżdżają, gdy się zapełnią, więc nie planujcie na ich podstawie godziny dotarcia.

Na trasę na północ — do Koutammakou, Dapaong i jaskiń Nok — najsensowniejszym rozwiązaniem jest samochód z napędem na cztery koła z kierowcą, zwłaszcza jeśli macie ograniczony czas. Drogi są tam szutrowe, a taxi-brousse potrafi na jeden odcinek zabrać pół dnia.